Ενότητα δεύτερη

Η Μηχανή

920 πλάκες σχεδιασμένες με αριθμητική, εδώ ως δείγμα ελέγχου.

Ας πω καθαρά τι κοιτάς, γιατί η λέξη πετιέται δεξιά κι αριστερά ώσπου να μη σημαίνει τίποτα. Δεν υπάρχει μοντέλο εδώ. Τίποτα εκπαιδευμένο, τίποτα αντλημένο, καμία προτροπή, κανένα χέρι μιμημένο. Κάθε πλάκα είναι ένας κανόνας κι ένας αριθμός, λίγα ημίτονα, μια χούφτα υποδιαιρέσεις, και μια ψευδοτυχαία ακολουθία που δεν είναι καν τυχαία, αφού ο ίδιος αριθμός δίνει πάντα την ίδια εικόνα. Ο κανόνας είναι κάπου διακόσιες γραμμές, κι είσαι ευπρόσδεκτος να τις διαβάσεις όλες. Πίσω του δεν υπάρχει τίποτα.

Αυτή η αδειοσύνη είναι όλο το νόημα, και γι’ αυτό κέρδισαν ένα δωμάτιο. Όταν μια εικόνα εντυπωσιάζει, περνάς την ώρα σου εντυπωσιασμένος και η ερώτηση με την οποία μπήκες φεύγει αθόρυβα. Αυτές είναι ικανές κι άδειες, κι επειδή βλέπεις την αδειοσύνη μπορείς να κοιτάξεις ίσια μέσα της, σ’ αυτό που δεν υπάρχει.

Αυτό που δεν υπάρχει δεν είναι δεξιοτεχνία. Οι πλάκες είναι καλές· κάποιες παραπάνω από καλές, κι έχω πιάσει τον εαυτό μου να προτιμά τη μία από την άλλη, που είναι όλο το επιχείρημα διπλωμένο σε μια μικρή αμηχανία. Η προτίμηση είναι αληθινή, και είναι ολόκληρη δική μου. Τίποτα από την άλλη πλευρά της δεν πάσχιζε για κάτι.

Το επιχείρημα υπέρ της μηχανής πάει έτσι: δώσε της αρκετά από όσα έχουν ήδη φτιάξει οι άνθρωποι και θα βρει τι έχουν κοινό, κι αυτό το κοινό είναι η τέχνη. Το πρώτο μισό ισχύει, και γι’ αυτό ακριβώς πείθει το αποτέλεσμα. Στο δεύτερο μισό χαλάει αθόρυβα. Αυτό που κάνει ένα έργο να αξίζει σχεδόν ποτέ δεν είναι ό,τι μοιράζεται με τα διπλανά του. Είναι η μία κίνηση που έκανε ένας άνθρωπος και δεν την έκανε κανένας άλλος, συνήθως για λόγο που θα τον εξηγούσε άσχημα αν τον ρωτούσες, και συχνά κόντρα σε κάθε καλή συμβουλή που του έδωσαν.

Αυτό το νησί είναι γεμάτο από τέτοιες κινήσεις. Ο Αδαμάντιος Διαμαντής έδωσε το μεγαλύτερο μέρος μιας ζωής περπατώντας την Κύπρο και ζωγραφίζοντας τους ανθρώπους της, ένα συγκεκριμένο πρόσωπο τη φορά· έγραψε γι’ αυτούς, στον Κόσμο της Κύπρου, ως τους καλύτερους ανθρώπους που γνώρισε, βαρείς, απλούς, σίγουρους για το καλό και το κακό, να κουβαλούν τη μακριά τους κληρονομιά. Αυτό δεν είναι ο μέσος όρος ενός προσώπου. Είναι ένας άνθρωπος που πήγε σ’ ένα συγκεκριμένο χωριό κι αγάπησε συγκεκριμένους ανθρώπους αρκετά ώστε να τους κρατήσει.

Ο Στας Παράσκος πήγε από την άλλη μεριά και το πλήρωσε: σε δίκη στο Λιντς το 1966, έγινε ο τελευταίος καλλιτέχνης που καταδικάστηκε βάσει ενός αγγλικού νόμου του 1838, με υπεράσπιση μια σειρά από τους κορυφαίους κριτικούς του αιώνα· κι έχασε, κι εξακολούθησε, κι έφτιαξε ολόκληρη σχολή τέχνης μέσα από τα συντρίμμια.

Like religion, art is at its best when it’s a simple activity but, as in religion, simplicity can lead to the experience of something incredible.Stass Paraskos (1933–2014), ιδρυτής του Cyprus College of Art· στα δικά του, αγγλικά, λόγια.

Μια μηχανή δεν σέρνεται ποτέ σε δίκη. Δεν έχει τίποτα για το οποίο θα πήγαινε ως το τέλος, τίποτα που θα την κατέστρεφε και θα τη δικαίωνε. Ένας μέσος όρος δεν κάνει τίποτα από αυτά. Έρχεται μετά, εξ ορισμού, φτιαγμένος από ό,τι υπήρχε ήδη και στραμμένος κάπου από όποιον κάθεται στο πληκτρολόγιο. Δεν μπορεί να θέλει. Δεν μπορεί να βαρεθεί τις πέντε τελευταίες του εικόνες. Δεν μπορεί να κάνει λάθος με τον τρόπο που, χρόνια μετά, αποδεικνύεται το ζητούμενο, και μετά να δώσει εννιά χρόνια σ’ αυτό.

Τίποτα από αυτά δεν είναι προφητεία για το τι θα καταφέρουν αυτά τα συστήματα. Θα γίνονται καλύτερα στην επιφάνεια, και γρήγορα, και πολλή δουλειά που ήταν μόνο επιφάνεια θα πάψει να αξίζει πληρωμή. Ο ισχυρισμός μου είναι μικρότερος, κι αφορά μόνο την κατεύθυνση. Κάτι του οποίου όλη η σχέση με τον κόσμο είναι ένας σωρός από ό,τι έχει ήδη γίνει θα στέκεται πάντα ένα βήμα πίσω από τον άνθρωπο που φτιάχνει το επόμενο, γιατί το επόμενο δεν είναι ακόμα στον σωρό. Έρχεται δεύτερο. Καμιά κλίμακα δεν το φέρνει πρώτο.

Οι πλάκες είναι η τίμια όψη της μηχανής: κανείς δεν προσποιείται ότι υπάρχει νους μέσα τους. Πήγαινε μετά να δεις την άλλη ενότητα, τον Διαμαντή, τον Παράσκο, ανθρώπους που πήγαν κάπου κι έκαναν κάτι που κανένας κανόνας δεν θα μπορούσε να φτάσει, και δεν θα χρειαστεί να σου ονομάσω τη διαφορά.

Επιλογή αυτής της ώρας · AC-1011

Approach to a Held Breath

strata · Levantine Light · seed 2333457008

Forty-six bands stacked from the top down, each one a closed shape lying between two sine curves of differing amplitude, frequency and phase. The bands overlap, because each advances the cursor by only 62% of its own height. About one band in six is filled in an accent at higher opacity than the rest; the stack stops early if it runs past the bottom edge. This plate is seed 2333457008 in the Levantine Light palette.

Δες την πλάκα

Ένας αριθμός που λέγεται mulberry32

Η τυχαιότητα σε αυτές τις πλάκες δεν είναι τυχαία.

Καθεμιά ξεκινά από έναν μόνο 32-bit αριθμό και τον δίνει σε μια συνάρτηση που λέγεται mulberry32: καμιά τριανταριά γραμμές αριθμητικής που παίρνουν έναν αριθμό, τον ανακατεύουν, δίνουν πίσω άλλον, και μετά ανακατεύουν κι αυτόν. Το αποτέλεσμα έχει την υφή της τύχης. Δεν είναι τύχη και ποτέ δεν ήταν. Όλη η ακολουθία κλείδωσε τη στιγμή που διάλεξες τον σπόρο, και θα τρέχει το ίδιο σε εκατό χρόνια, σε οποιαδήποτε μηχανή, για όποιον ρωτήσει.

Άρα τίποτα μέσα σε μια πλάκα δεν αποφασίστηκε ποτέ. Αποκαλύφθηκε. Η γραμμή που στρίβει, η πινελιά που πέφτει στην έβδομη κίνηση αντί για την έκτη, ο δακτύλιος που ταλαντεύεται: όλα ήταν ήδη αληθινά πριν από το πρώτο εικονοστοιχείο, διπλωμένα μέσα σε έναν αριθμό, να περιμένουν να διαβαστούν.

Η ιδέα γίνεται μια μηχανή που φτιάχνει την τέχνη.Sol LeWitt, Paragraphs on Conceptual Art, Artforum, Ιούνιος 1967

Ο LeWitt το είπε πρώτος, και ήταν ευχαριστημένος γι’ αυτό. Καθόρισε τις οδηγίες, δώσ’ τες σε κάποιον άλλο, άσε την εκτέλεση να είναι ρουτίνα. Τα τοιχογραφήματά του φτιάχνονται ακόμα έτσι, από άλλους, από μια σελίδα κανόνων. Οπότε το αν μπορεί μια μηχανή να φτιάξει τέχνη λύθηκε πριν από εξήντα χρόνια, υπέρ της μηχανής.

Δες όμως τι κράτησε. Η μηχανή σε εκείνη τη φράση είναι η ιδέα, και μέσα στην ιδέα υπήρχε ένας άνθρωπος: κάποιος που είχε κοιτάξει αρκετό τοίχο και αρκετή τέχνη και αρκετή από τη δική του παλιότερη δουλειά ώστε να ξέρει ποια οδηγία άξιζε να γραφτεί. Τη ρουτίνα τη χάρισε. Το άλλο κομμάτι δεν το χάρισε ποτέ. Δεν ήταν δικό του να το δώσει.

Η mulberry32 δεν έχει άλλο κομμάτι. Δεν μπορεί να εκπλαγεί, γιατί δεν περιμένει τίποτα. Δεν έχει επαφή με τίποτα έξω από τις τριάντα γραμμές της: κανέναν τοίχο, κανέναν καιρό, καμία κόντρα με γκαλερίστα, καμία κακή χρονιά, κανένα μάτι που βαρέθηκε τις ίδιες του τις συνήθειες. Η τύχη της είναι κλειστός βρόχος. Η δική μας είναι επαφή. Το πινέλο που πέφτει. Το λάθος μπλε που βγαίνει σωστό. Το ατύχημα που μετράει σαν ατύχημα μόνο επειδή στεκόταν εκεί κάποιος που τον ένοιαζε πώς θα βγει. Αυτό δεν το παίρνεις από έναν σπόρο. Ο σπόρος δεν έχει πού να σταθεί.

Κάτω από όλη την κλίμακα, αυτό μοιράζονται οι σημερινές μηχανές με εκείνες τις τριάντα γραμμές. Ένα μοντέλο είναι ένα πολύ πιο έξυπνο ανακάτεμα ενός πολύ μεγαλύτερου αριθμού, που αντλεί από όλα όσα έχουν ήδη γίνει. Είναι εξαιρετικό στη ρουτίνα. Έρχεται δεύτερο, πάντα, γιατί το επόμενο δεν είναι στον σωρό μέχρι να το βάλει εκεί ένας άνθρωπος.

Είναι όμως άχρηστοι. Μπορούν μόνο να σου δίνουν απαντήσεις.Ο Πικάσο για τους υπολογιστές, Paris Review, 1964. Το γνωστό «οι υπολογιστές είναι άχρηστοι» είναι μεταγενέστερη παράφραση.

Εξήντα χρόνια μετά, οι απαντήσεις έγιναν εκπληκτικές. Η παρατήρηση δεν κουνήθηκε.

Μένει λοιπόν ένα δωμάτιο όπου δεκαπέντε φορές την ημέρα εμφανίζεται μια καινούρια πλάκα, τις πιο πολλές ώρα που κοιμάται το νησί, καθεμιά απολύτως αναπαραγώγιμη από έναν αριθμό, και καμιά τους δεν κόστισε τίποτα σε κανέναν. Έτσι μοιάζει μια εικόνα όταν δεν διακυβευόταν τίποτα στο φτιάξιμό της, και δεν πρόκειται να λείψουν: η μηχανή θα σχεδιάζει ακόμα στις τέσσερις το πρωί, και δεν θα έχει γίνει καλύτερη.

Ό,τι αξίζει να κρεμαστεί σε τοίχο το έφτιαξε κάποιος που μπορούσε να το κάνει λάθος. Πήγαινε να δεις. Οι διευθύνσεις είναι στο άλλο δωμάτιο.